نکاتی درباره ارزشيابي پيشرفت تحصيلی ازمنظرقرآن کريم
عنوان مقاله: نکاتی درباره ارزشيابي پيشرفت تحصيلی ازمنظرقرآن کريم
طرح سؤال:
1- طبق آيات شريفه قرآن کريم، خدای متعال از چه شيوه هايی اعمال انسان ها را مورد ارزش يابی و سنجش قرار می دهد؟
2- آيا شيوه های ارزشيابي پيشرفت تحصيلی در نظام آموزش وپرورش با رهنمودهاي قرآن کريم در اين باره امکان مطابقت دارد؟
3- آيا ضرورت و امکان مطابقت اين دو نوع ارزشيابی با يک ديگر وجود دارد؟
مقدمه
الف) واژه "ارزشيابي" در فرهنگ نامه های لغات فارسي(دهخدا، معين، عمید و ...) تحت عنوان ارزيابي و عمل، يافتن هر چيز و ارزش و بهاي آن و سنجش و بررسي تعريف شده است. در فرهنگ روانشناسي "آرتوربر" به معني تعيين ارزش و اهميت يک چيز آمده است. هم چنين در سايرفرهنگهاي شناختي "مانند آموزش وپرورش" با معاني تعيين ميزان موفقيت يک برنامه، يک درس،يک آزمايش و ... نيز به معني قضاوت و داوري بيان شده است. در فرهنگ قرآن،اين واژه با کلماتي چون "اِمتَحَنَ" (سوره ممتحنه/10)، "اِبتَلی"(سوره بقره/124) و " فِتَن" (عنکبوت/3 )به معني آزمون، آزمايش و امتحان آمده است.
واژه ارزش يابی به معنای يافتن ارزش هاست. يافتن آن چه که در فرايند آموزش( نه زمان محدود ) وتلاش برای يادگيری و آموختن حاصل می شود. از اين رو نيازمند آن است که ضمن حرمت نهادن به دانش آموز ، موهبت های طبيعی وانسانی وخداداد او را رشد دهد وبلکه زمينه وقابليت رشد مادام العمر او را فراهم آورد وبه کمال برساند. تحقق چنين هدفی زمانی امکان پذير است که مبتنی برفطرت الهی وانسانی او باشد . قرآن کريم ،سخن خدا وکتاب هدايت و تضمين کننده رستگاری دنيا وآخرت همه مسلمانان بلکه همه انسان ها است و نيز خودش را « تبيانًا لِکُلّ شَیء » "[1] می نامد.
ب) تجربيات متعدد پژوهشي و علمي و عملي نشان دهندهي اين مطلب ميباشد که هر طرح و برنامهاي که مطابق با اصل تناسب با فطرت انساني و نظام آفرينش نباشد،محکوم به فنا است. هر چند گستره شعاع آن وسيله و پشتوانه مادي آن فراوان باشد،قرآن کريم ، بيان مسايل مختلف را با هدف ايجاد انگيزه و هدايت نوع بشر به صراط مستقيم، مطرح کرده است و در خصوص موضوع بحث يعني ارزشيابي، مباني وشيوههاي آن، مطالبی عميق و قابل استفاده راعرضه نموده است.
از نامهای مبارک قرآن کريم فرقان (جداکننده ) و ميزان است و ازسنّت های الهی آن است که ائمه اطهار عليهم السلام آن را به ما آموخته اند اين است که هر مسلمانی بايد اعتقادات خود را به قرآن عرضه کند يعنی با محک آيات هدايت الهی آن ها را ارزش گزاری کند و از آنجا که اين آيات مبتنی بر فطرت الهی است، هرچه اين عقايد ونظرات انطباق بيشتری داشته باشد، ازدوام وموفقيت بيشتری برخوردار بوده وهم چنين از مقبوليت بيشتری برخوردار خواهد بود .
ج) در يک نظام تربيتي صحيح، ارزشيابي بايد درراستاي هدفهاي پيش بيني شده باشد و در پي پاسخدادن به سؤالات زير باشد:
1- موقعيت فراگيردريک برنامه آموزشي کجا قرار دارد؟
2- براي پيشرفت فراگير چه ميتوان کرد؟
3- گام بعدي در تربيت، چه بايد باشد؟
4- از چه راهي بايد بين آموختهها رابطه عرض وطولي ايجاد کرد. و ...
قرآن کريم هدف اصلي خود را هدايت نوع بشر دانسته[2] ودرپي پاسخ دادن به سؤالاتي چون علت آفرينش، هدف وروش زندگي صحيح و... ميباشد و از اين منظر با اهداف اصلی نظام تعليم وتربيت داراي اشتراک است.
علل پژوهش
الف) با آنکه درنظام تعليم موضوع نظارت، ارزش يابی و پشتيبانی از برنامه ها وفعاليت های آموزشی وپرورشی وتربيت نسبت به ساير موضوعات از اهميت بيشتری برخوردار است اما از نظر پژوهشی وآموزشی آن چنان که بايد مورد توجه متوليان امر قرار نگرفته است که البته به جای خود نيازمند بحث وبررسی وآسيب شناسی می باشد.
ب) امروزه پژوهشگران عرصه تعليم وتربيت يکي ازعلل افت تحصيلي وعدم علاقه مندي دانش آموزان به فراگيري علم ودانش را، نظام غلط ارزشيابي يعني آزمون وامتحان ميدانند. از اين رو"رويکردهاي نو در سنجش وارزشيابي، برسنجش مستمر و پويا و بازخورد مؤثر دانشآموزان در فرايند آموزش و پرورش" تأکيد دارد.[3]
ج) بررسي شيوههاي ارزشيابي پيشرفت تحصيلی درسيماي قرآن، دربهسازی واصلاح سيستم های ارزشيابي نظام آموزش و پرورش موجود آييه ای خواهد بود فراروی متوليان ومجريان اين امر که ضمن تحقق اوامر الهی در بخش مهمی از زندگی مردم مسلمان ايران، باعث افزايش وتقويت رشد کمی وکيفي ميزان علاقمندي فراگيران اعم از دانش آموزان ودانشجويان به امر فراگيري علم ودانش نيز ميشود.
تذکر چند نکته لازم است :
1- موضوع مقايسه ارزشيابي درقرآن با نظام تعليم وتربيت، ازيک جهت با يکديگرتشابه و ازجهت ديگر باهم تفاوت دارد:
تشابه:
بررسي وضعيت فرد و ارائه رهنمودهای لازم جهت کشف حقيقت و وصول به آن ، هدف اصلي هر دو منبع است.
تفاوت:
هدف معلم از ارزشيابي، علاوه برسنجش وضعيت فراگير، اطلاع ازوضعيت خود و نظام
آموزشي و رفع نقص از آنهاست. اما خداوند بدان جهت که خود بی نقص و عيب است در
ارزشيابي به سازندگي و رشد فرد توجه دارد ( ارزشيابي رشد دهنده ).
2- از آن جا که سعادت انسان، هدف مشترک قرآن کريم وبرنامه ريزان نظام تعليم وتربيت است و از اين منظرنقطه اشتراک وجود دارد، مناسب است موضوع" ارزشيابي" را از منظر قرآن کريم بنگريم تا از اين رهگذر قوانين ومقررات ارزش يابی پيشرفت تحصيلی که ساخته و پرداخته فکری علمای تعليم وتربيت است را درمقام مقايسه، بهتر وعميق تر، تجزيه وتحليل کنيم.
3- ذکر اين نکته لازم است که آيات بسيار ديگري نيز درباره موضوع مورد بحث وجود داردکه اين تعداد مختصر باتوجه به محدوديت صفحات و البته حوصله خوانندگان گرامی و با هدف"ايجاد انگيزه" براي برنامهريزان وسايرعزيزان ومخاطبان جهت دنبال کردن موضوع ارائه گرديده است.
4- برداشتهايي که از آيات آمده است، به اين معنا نيست که موضوع و نتيجهآيه، اين است و جز اين نيست، بلکه اين فقط يک برداشت از برداشت های متعدد ديگری است که ممکن است وجود داشته باشد.
5- ناگفته پيداست که موضوع اين نوشتار تنها به مقوله ارزشيابی در درس آموزش قرآن يا دينی خلاصه نمی شود، بلکه کليت موضوع ارزش يابی پيشرفت تحصيلی را شامل می شود.
روش تحقيق:
در اين مقاله برای هر يک از موضوعات به يکی از آيات شريفه قرآن کريم استناد شده است وشيوه ارائه آن به ترتيب زير است:
1- موضوع : برگرفته از روشهای متداول ارزش يابی پيش رفت تحصيلی مدارس و آيين نامه امتحانات دوره های ابتدايي وراهنمايي تحصيلی ( اتحتنات دو نوبته ) – مصوبه شورای عالی آموزش وپرورش در مهر ماه 1379 است.
2- آيه : متن آيه (يا آيات ) همراه با نام سوره وشماره آيه ذکر کرديده است.
3- ترجمه : ترجمه روان آيه با استفاده از ترجمه های رايج از جمله مرحوم الهی قمشه ای، آيه الله مکارم شيرازی،دکتر مجتبوی وچند ترجمه ديگر ، صورت گرفته است.
4- توضيح : توضيح مختصری درباره آيه از قبيل شأن نزول، مصاديق اجتمايي و... می باشد که عمدتاً از تفسير نور حجه الاسلام محسن قرائتی و هم چنين ساير تفاسيرکه نام آن ها در پاورقی آمده ، انتخاب شده است.
5- نکته : هر موضوع در مقايسه با آيه مورد نظر ازلحاظ صحت وسقم قوانين ومقررات موجود درآيين نامه امتحانات، مورد نقد وبررسی قرار گرفنه است.
واژه ارزش يابی به معنای يافتن ارزش هاست. يافتن آن چه که در فرايند آموزش وتلاش برای يادگيری وآموختن حاصل می شود. از اين رو بايد ضمن حرمت نهادن به شخصيت وحرمت دانش آموز ، موهبت های طبيعی وانسانی وخدا داد او را رشد دهد وبلکه زمينه وقابليت رشد مادام العمر او را فراهم آورد وبه کمال برساند. تحقق چنين هدفی زمانی امکان پذير است که مبتنی برفطرت الهی وانسانی او باشد . قرآن کريم ،سخن خدا وکتاب هدايت و تضمين کننده رستگاری دنيا وآخرت همه مسلمانان بلکه همه انسان ها است و بی شک در ارزش يابی نيز فرازهای مختلف و آيات متعددی دارد. اميد است محققان وعلمای تعليم وتربيت ضمن آموزش وترويج آثار و نظرات علمی ساير دانشمندان ،اين تئوری ها و تجربه ها را با عيار کلام گوهر بار الهی محک بزنند. آن زمان می توان گفت که تعليم وتربيت اسلامی مجال عرضه پيدا کرده است. ان شاء الله
نکاتی درباره ارزشيابي پيشرفت تحصيلی از منظر قرآن کريم
1
موضوع: روش محاسبه نمره پايانی دانش آموزان در کارنامه-1
آيه : "اِنَّ الحَسناتِ يُذهِبنَ السََّيِّناتِ" هود/ 114
ترجمه: خوبيها، بديها را از بين ميبرد.
توضيح:
1- اين قسمت ازآيه به فرمايش علي (ع) ازقول نبي اکرم (ص)"اميد بخشترين"آيهي قرآن است[4].
2- اعمال انسان در يکديگر تأثير دارند.
نکته:
1- متداول است که نمره پاياني هر دانشآموز در انتهاي سال حاصل جمع نمرات ارزشيابي مرحلهاي(ثلث يا نوبت اول و دوم) ميباشد. مثلاً اگر در نوبت اول نمرهي 12 و درنوبت دوم نمرهي 18 گرفته باشد، اين دو با هم جمع شده و سپس بر 2 تقسيم ميشود که نمره پاياني فرد 15ميشود. اين شيوه از ارزشيابي هم منافات با آيه فوق دارد و هم آثار سوء رواني بر ذهنيت فراگير ميگذارد و مانع علاقمندي دانش آموزان به ادامه تحصيل می شود.
2- آيا بهتر نيست که در ارزشيابی مستمر وپايانی فقط نمره بيشتر را مدنظر قرار دهيم، تا فراگير با اميد وعلاقه بيشتري به امر يادگيري همّت گمارد؟
2
موضوع: روش محاسبه نمره پايانی دانش آموزان در کارنامه-2
آيه : "فَاُولئِکَ يُبَدِّلُ الله سَيِّئاتِهِم حَسَنات" فرقان/ 70
ترجمه: خداوند بديهاي(توبهکنندگان) را به خوبيها تبديل ميکند.
توضيح:
اين آيه نسبت به آيه قبل، بارتشويقي بيشتري دارد، تا فردخطاکار وتوبه کننده، به خاطرگذشته بد خود، همواره در نا اميدي از رحمت الهي نباشد. بلکه يقين کند که کارهاي بد گذشته در اثر کارهاي خوب امروز او مبدل به نيکي ميشوندو هم چنين اين مطلب ازصفات عبادالرحمن است.
نکته :
1- با توجه به آيه شريفه فوق، در محاسبه نمره ارزش يابی پايانی ، نه تنها نبايد نمره کم مد نظرقرارمی گيرد، بلکه نمرات بالا جايگزين نمرات پايين قبلی فرد نيز می شود.
2- آن چه حائز اهميت بسيار است، اين است دروس قرآن و ديني به دليل اعتقادي بودن مباحث با ساير دروس متفاوت هستند. به عنوان مثال:در يک مسابقه ورزشي يا يک امتحان رياضي، اگر دانشآموز نتواند حائز رتبه و نمره شود طبيعتاً به آن رشته يا آن درس، عکس العمل منفي نشان ميدهد. و اين موضوع ميتواند در رشتهها و دروس قرآني و مذهبي باعث بي علاقهگي فراگير شود که اين پيشامد ميتواند خطرناک هم باشد. بنابراين بر دست اندرکاران مسابقات و دروس اين رشتهها لازم است که از هر گونه اعمال نظر که باعث بيعلاقهگي فراگير نه فقط به درس بلکه به موضوعات مربوط به حوزههاي ديني شود شديداً اجتناب نموده و بارک بيني لازم را داشته باشد.
3
موضوع: تقابل ارزش يابی پيشرفت تحصيلی و تفاوت های فردی دانش آموزان
آيه : "يا نِساءَ النَّبِيّ! لَستُنَّ کَاَحَدٍ مِنَ النِّساءِ" احزاب/ 32
ترجمه: اي زنان پيامبر! شما مانند ساير زنان نيستيد.
توضيح:
موقعيت خاص زنان پيامبر (ص) آنان را از ديگر نسوان، متمايز ميکند زيرا آنان انتسابشان به پيامبر (ص) است.
نکته :
1- موقعيت اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و استعدادهاي دروني و هم چنين وجود زمينههاي لازم مانند: ميزان سواد والدين و اطلاع وتوجه ايشان به مسائل تربيتی و ميزان ارتباط آنها با مدرسه وکتاب های درسی ، تأثير به سزايي در کمّ و کيف فرايند ونتيجه يادگيري فرزند دارد. از اين روبرنامه ريزان و معلمان موظف هستند به اصل تفاوتهاي فرادي توجه خاص نمايند.
2- در نظام ارزشيابي کشور ما که به دنبال رساندن همه دانشآموزان به يک نقطه معيّن وگرفتن نمره بيست است، حرف زدن از "تفاوتهاي فردي" سخنی نه چندان صحيح است که بايد در آن تجديد نظر جدي به عمل آيد. زيرا با کمی دقت، به يک تناقض آشکار پی می بريم وآن مسئله تضاد و تناقض بين آوردن نمره 20 و توجه به تفاوت های فردی است و به قول علما ، جمع نقيضين محال است.
3- در نظام ارزشيابي صحيح مبتني برتفاوتهاي فردي، ارزشيابي مستمر و فرايند يادگيري به همان اندازه اهميت دارندکه ارزش يابی پايانی و نتيجه آن اهميت دارد.
4
موضوع: ارزش يابی ابزاری رشددهنده نه تهديد کننده
آيه : "مَن جاءَ بِالحَسَنَـﺔِفَلَهُ عَشرُ اَمثالِها وَ مَن جاءَ بِاسَّيِّئَـﺔِ فَلا يُجزي اِلّا مِثلَها"
ترجمه : هر کس کار خوبي انجام دهد، ده برابر آن پاداش ميگيرد و هر کس کار بدي انجام دهد " او را جزاي نيست " مگر به مانند آن انعام / 160
توضيح:
1- از کلمهي جاءَ چنين استفاده ميشود که روزي خواهيد رسيد که هر کس به خاطر اعمالش بازخواست خواهد شد(روز قيامت)
2- توجه به عمل فرد است نه نيت او،کسي که را به خاطر نيت سوء تا زماني که به مرحلهي عمل نرسد،کيفر نميدهد و اين از افضل الهي است.
3- براي عمل بد فرد،قبل از آن که جزاي آن را بگويد عبارت "فلايجزي" يعني او را جزايي نيست آمده که دليل بر رحمت و اغماض الهي در بسياري از جاها را
نکته:
1- در شيوه صحيح تربيتي، تشويق ده برابر کارخوب است و چنين تشويقی، ظلم نيست ولي تنبيه بيشتر از حد ظلم است.
2- در اکثر موارد درتنبيه، بايد به مسئله به ديده اغماض (چشم پوشی) نگريسته شود و در صورت اعمال تنبيه نيز بايد همواره با رحمت و گذشت همراه باشد.
3- به ياد داشته باشيم « اگر يک گل به خدا بدهي، خدا يک دسته گل به تو ميدهد و اگر دسته گلي به آب دهي خداوند مهربانتر از آن است که آن گل را از تو بگيرد.» (برداشت ادبي از آيه[5] )
4- معلم در ارزشيابي از روي فضل رفتار می کند يعني آن که در مقابل يک کار خوب، يک قسمت، مزد و نه قسمت ديگر؛ "فضل"معلم شامل دانش آموز می شود.[6]
5- معلمی که ملاک آزمون پايانی را معدل نمرات ارزش يابی مستمر می داند و از ارزش يابی پايانی به عنوان ابزاری برای جبران وياتکميل نمره پايانی مدد می جويد،اميدوانگيزه درس خواندن رادرفراگيران افزايش می دهد.
5
موضوع: ارزش يابی فرايند محور و ارزش يابی نتيجه محور
آيه : "وَ لِکُلٍ دَرَجاتٌ مِمّا عَمِلوا" انعام/ 132 و احقاف / 19
ترجمه: براي هر کس در برابر آن چه انجام دادهاند درجاتي است.
توضيح :
1- مراد از "درجه" فقط درجات رشد نيست بلکه درکات سقوط را هم شامل مي شود.
2- اين از عدل خداوند است که رتبه هرکس را طبق عملکرد او ميدهد.
3- سعادت و شقاوت همهي انسانها بستگي به اعمال خودشان است.
نکته :
1- ارزش يابی نبايد تنها برمبنای سنجش دانش نظری دانش آموزان استوار باشد بلکه مهارتهای عملی وهم چنين تغييرات رفتار، گفتار وحتی افکار فراگيران را لحظ کند. به عبارت ديگر همان گونه که اهداف آموزشي شامل سه قلمرو ميباشد(حيطههاي شناختي،روانحرکتي و نگرشي) ارزشيابي هم بايد با ترسيم تصويري سه بعدي هر سه قلمرو را مورد سنجش قرار دهد.
يادگيري فرايند درهم تنيدهاي از اين سه حيطه است که ارزشيابي آن بيشتر بر استمرار و
هم چنين بازخورد آن در عمل بستگي دارد.
2- بررسي وضعيت عملکرد هرشخص،به ميزان دانستهها بعلاوه ميزان توانايي ها اوست.
6
موضوع: تشويق دانش آموزان به فعاليت های فوق برنامه (نمره خارج ازکلاس)
آيه : " لِيَجزيَهُمُ الله اَحسَنَ ما عَمِلوا وَ يَزيدَ هُم مِن فَضلِه " نور / 38
ترجمه : خداوند بهتر از آن چه انجام ميدهند به ايشان پاداش دهد و از فضل خود به آنان بيافزايد.
توضيح :
1- خداوند با دادن پاداش عمل،کم و کاستيهاي آن عمل را جبران ميکند (لِيَجزيَهُمُ الله اَحَسنَ ما عَمِلوا)
2- انسانهاي الهي در اثر اعمال صالح پيوسته در حال رشد در ابعاد وجودي خود هستند.
3- در اسلام سفارش شده است که مزد را معين کنيد اما در هنگام پرداخت بيش از آن مقدار بدهيد.
نکته :
1- خوب است 2 تا 5 نمرهي تشويقي (علاوه بر 20 نمره) براي فعاليتهاي فوق برنامه و پروژهاي "واحد کار"در نظر گرفته شود (در آيين نامه جديد امتحانات به اين مطلب اشاره شده اما کم تر مورد عنايت معلمان واقع ميشود. )
2- يکي از مهمترين نتايج ارزشيابي آماده نمودن فراگيران براي "گام بعدي آموزش" است
3- بهتر است به جاي واژه "ارزشيابي مستمر" از واژهي "ارزشيابي رشد دهنده" استفاده شود زيرا که ارزشيابي مستمر بايد رشد دهنده باشد تا سازنده.
7
موضوع: تشويق وتنبيه فعل نه فاعل
آيه : "وَلِلـٰه العِزََّﺓُ وَ لِرَسولِهِ وَ لِلمُؤمِنين" منافقون/ 8
ترجمه : عزّت از آن خدا و پيامبر(ص) و مؤمنين است.
توضيح :
1- اين جمله،جوابی است به سخن منافقين که ميخواستند پيامبر و مؤمنان را از شهر مدينه بيرون کنند و به اين وسيله آنان را خوار و ذليل نمايند.
2- قبل از اين نيز سران قريش پيامبر و يارانش را در شعب ابي طالب در محاصره اقتصادي قرار داده بودند اما نتيجهاش جز به زبان مشرکين نبود.
3- از بين بردن عزّت و کرامت و شکستن حرمت اشخاص ازصفات مشرکان و منافقان است .
نکته :
1- حفظ حرمت و کرامت دانشآموز در راستاي رشد اوست ونظام ارزش يابی بايد آن را تقويت کند.
2- در ارزشيابي و تشويق وتنبيه بايد "فعل"انجام شده مورد نظر باشد نه فاعل(انجام دهنده) زيرا اگر فاعل تشويق شود، دو اشکال به وجود ميآيد اول آنکه فرد دچار عجب و تکبّر و يا رياکاري ميشود و دوم آنکه ديگران نسبت به او احساس حسادت مي کنند و هم چنين اگر فاعل تنبيه شود باعث "ترور شخصيت" وي شده که نتايج تلخي به دنبال دارد. اما زماني که "فعل" مورد تشويق قرار گيرد، ديگران هم به انجام عمل تشويق ميشوند و هنگامي که "فعل" تنبيه ميشود مرتکب (يعني فاعل) احساس عزت و کرامت خود را نه تنها از دست نميدهد بلکه شأن خود را اجلّ از آن عمل می داند و ديگران نيز از ارتکاب آن عمل را اجتناب می کنند.
3- ارزشيابي نبايد محملي براي انتقام شخصي و خُرد کردن شخصيت فردي و اجتماعي دانشآموزان باشد.
4- به عنوان معلم بايد عميقاً باور داشته باشيم که هر دانشآموز قابليت يادگيري و رشد را دارد به شرط آن که ما به دنبال ضعفها نباشيم، بلکه ضعفها را ناديده بگيريم وحتی از آنها ابزاري براي پيشرفت بسازيم.
5- آموزش وپرورش نيازمند سيستمهايي از سنجش و ارزشيابي است که حرمت دانشآموزان را پاس دارد.موهبتهاي طبيعي و اسناني او را به خوبي بشناسد و بازخوردي مثبت و تکاليفي رشد دهنده به او ارائه نمايد و باور داشته باشد که هر فراگير، قابليت رشد و پيشرفت مداوم را دارد.[7]
8
موضوع: کيفی نگری در ارزش يابی پيشرفت تحصيلی
آيه : " وَ يُعَلِّمُهُمُ الِکتابَ و َالحِکَمَـﺔَ وَ يُزَکّيهِم" " و يُزَکّيهِم وَ يُعَلِّمِهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَهَ "
بقره/ 129 آلعمران/ 164
ترجمه: وکتاب و حکمت بياموزد و پاکيزهشان کند. – وپاکيزهشان کند و کتاب و حکمت بياموزد.
توضيح:
1- جمله اول دعاي حضرت ابراهيم(ع)است که در آن تعليم بر تزکيه مقدم است. اما جملهي دوم اجابت دعا و هشداري است به او و ديگران که تزکيه بر تعليم مقدم است.[8]
2- آموختن زماني نتيجه ميدهد که همراه با بينش و حکمت و تزکيه و تقوي باشد.
3- تزکيه و تعليم در رأس برنامههاي انبيا هستند.
4- در مکتب انبياء به پرورش روحي و آموزش فکري در کنار بينش و بصيرت آن هم در هر شرايط محيطي توجه شده است(ادامه آيه 164 آل عمران)
نکته:
1- از اين دو فراز از دو آيه چنين برداشت ميشود که اولاً دو مقوله "آموزش" و "پرورش" يک مقوله هستند اما در عمل مانند دو چشم در يک سر هستند که بايد يک چيز را ببينند نه دو چيز را، اگرچه از لحاظ جايگاه رتبی، پرورش مقدم بر آموزش است اما اين دو همواه لازم و ملزوم يکديگرند.
2- نظام ارزشيابي صحيح به موازات سنجش ميزان اطلاعات و دانش فرد، کيفيت ميزان علاقهمندي و مشارکت کودک يا نوجوان را مورد بررسي قرار ميدهد.(رشد همه جانبه نگری)
3- اين مساله تا آنجا اهيت دارد که بايد گفت : نظام آموزشي نبايد عالم بي عمل و بي تعهد تربيت کند زيرا ضررش از منفعتش بيشتر است.
4- آموختن براي زيستن است "زيستن فردي" و "زيستن اجتماعي" و ارزشيابي بايد در ا ين راستا نسبت به ارزيابي از تغييرات نگرشي در دانشآموز اطمينان حاصل کند.
9
موضوع: ارزش يابی مستمر يعنی آموزش وپرورش روزآمد
آيه : " کُلَّ يَومٍ هُوَ في شَأن" الرحمن / 29
ترجمه: خداوند هر روز را به کاري است ( که مکرر نميباشد .)
توضيح:
1- خلقت خداوند دائم و مستمر است و هر روز و هر زمان طرح تازهاي را ابداع ميکند. و هر روز طبق حکمت و نظام احسن، پديدهي تازه و آفرينش و حادثهي جديدي دارد.
2- اين مطلب نياز مستمر ما را به ذات پاک الهي روشن ميکند.
3- پردههاي يأس و نااميد را از ذهن و دل ما کنار ميزند.
4- غرور و غفلت را در درون ما در هم ميشکند.
نکته :
1- هر روز انسان با روز قبل و روزهاي بعدش متفاوت است و پيوسته در حال دگرگوني و تحول ميباشد. به همين دليل، قضاوت و ارزشيابي از افراد، تنها به واسطهي گذشتهي خوب يا بدشان، صحيح نيست واين قضاوت غلط چه بسا براي فرد يا اجتماع زيانهاي جبرانناپذيري را به وجود آورد وبالعکس موضوع نيز از نوع خطای هاله ای است. در همين مورد امام خميني (ره) در وصيتنامه الهي و سياسي خود چنين فرمودهاند:"ميزان وضعيت فعلي اشخاص است".
2- از خطاهايي که در نظام ارزشيابي رخ ميدهد "خطاي هالهاي" است يعني معلم به دلايل متعدد که هيچ ربطي به درس دانشآموز ندارد، نمره او را زياد يا کم ميکند. مثلاً چون قبلاً دانشآموز شروري بوده و يا چون در فلان درس نمرهي خوبي آورده ، در اين درس هم نمرهي خوبي ميگيرد.
3- انگ زدن به دانش آموزان توسط معلم يا ساير شاگردان باعث تعضيف رشد شخصيتي وی شده و با منظور آيه در تضاد ميباشد.
4- با توجه به اين روايت نبوی: هرکس امروزش ازديروزش بهتر باشد، رستکار است.ارزشيابی بايد توان مشخص کردن وضعيت لحظه به لحظه فراگيران را مورد ارزيابی قرار دهد.
10
موضوع: ايجاد فرصت های برابر در ارزش يابی
آيه : "اِنَّ الَّذينَ تَوَ فّاهُمُ المَلـٰئِکَـﺔُ ظالِمي اَنُفسِهِم قالوا فيمَ کُنتُم ..فَاوُلـٰئِکَ عَسَيَ اللهُ اَن يَعفُوَ عنََهُم" نساء/ آيات 97 تا 99
ترجمه :کساني که برخود ستم کردهاند، درهنگام مرگ ميگويند: ما در زمين مستضعف بودهايم. گفته می شود : مگر زمين خدا وسيع نبود تا در آن مهاجرت کنيد... پس آنان جايگاهشان در دوزخ است.مگر مردان و زنان و کودکان فرودستي که چارهجويي نتوانند و راهي نيابند پس خدا از آنان درگذرد.
توضيح :
1- در اين آيات، مستضعفين دوگروه هستند.گروه اول آن کساني هستند که مقصرند و در نتيجه انجام اعمال ناشايست دچار عذاب شدهاند. اين دسته سزاوار دوزخند. اما گروه دوم آنان که حقيقتاً عذر موجه دارند و قابل و سزاوا ترحمند.
2- توجيه گناه هميشه پذيرفته شدني نيست.
3- قدرت،شرط تکليف است،مستضعفين را به خاطر نداشتن قدرت مالي و .. تکليفی نيست.
4- عذرهاي واقعي پذيرفتني است اما عذرتراشي و بهانهجوييها نه
نکته :
1- ايجاد فرصتهاي برابر آموزشی وجلوگيري از ناعدالتي از اصول اساسی نظام تعليم وتربيت است. به عنوان مثال دانش آموزانی که عذر قابل قبولی دارند و نتوانستهاند درآزمون شرکت کنند، شايسته گذشت هستند يا مثلاً دانشآموزان در هنگام آزمون، دچار مشکلاتی چون مريضي يا استرس شدهاند با کسي که به هر دليل کوتاهي کرده و درس نخوانده و در نتيجه نمره کمي به دست آورده اند ، نبايد يکسان تلقی تلقی شوند.
2- توجيه کم کاري در درس خواندن، پذيرفته شدني نيست و عذرتراشي و بهانهجويي نبايد معلم را در ارزشيابي پيشرفت تحصيلی دچار خطا کند بلکه با اندک دقت وبررسی می تواند به حقيقت امر واقف شود وسپس بر اساس آنچه علم وحکمت خود عمل نمايد.
3- در ارزشيابي آخرسال نبايدصرفاً به آزمون پاياني توجه شود، بلکه نمرات مستمر هم بسيار مهم و تأثيرگذارند.
11
موضوع: نمره ارزش يابی براساس توانايي های فردی وجمعی
آيه : " وَ الَّذينَ آمَنوا وَ عَمِلُوالصّالِحاتِ لا نُکَلِّفُ اللهُ نَفسًا اِلّا وُسعَها اُولـٰئِکَ اَصحابُ الَجَنَّـﺔِ هُم فيها خالِدونَ " اعراف/ 42
ترجمه: آنان که ايمان آورده وکارهاي شايسته انجام ميدهند،هيچ کس را جز به قدر توانش تکليف نميکنيم. آنان همدم بهشتند و در آن جاودانند.
توضيح :
1- گرچه مطلوبيت در انجام همهکارها، شايسته است. اما در عمل، هر کس به اندازه توانش مسئول است.
2- تکاليف الهی طاقت فرسا نيستند و خداوند در دين براي ما تنگنا و فشار قرار نداده است. [9]
3- اگر خداي مهربان بر ما تکليفي کرده لابد توانايي آن را داريم، گر چه از توان خود بهره کافی نبردهايم.
4- خداوند اعمال شايسته را به هر اندازه که باشد از آنها ميپذيرد و پاداش ميدهد.
نکته:
1- تکاليف دانشآموز بايد در حد توان او بوده و معنادار باشد.
2- ارزشيابي نبايد به رتبه بندي فراگيران بيانجامد بلکه هرکسي که تلاش کرده، مستحق پاداش است.
3- کيفيت يادگيري نبايد فداي کميت آن شود. بلکه بيش از همه بايد به سازندگي و رشد دهنده بودن شيوه ارزشيابي توجه کرد.
12
موضوع: فرايند محوری اصل مهم ارزش يابی پيشرفت تحصيلی
آيه : "وَ اَن لَيسَ للاِنسانِ اِلّا ماسَعی" نجم/39
ترجمه: براي انسان، بهرهاي جز از طريق سعي وکوشش او نيست.
توضيح :
اين آيه منافي آيات قبل نيست که در برابر هر نيکي چند برابر پاداش بود بلکه به سه اصل مسلّم توجه دارد:
1- هر کس مسئول اعمال خويش است.
2- بهره هر کسي در آخرت ، همان سعي و کوشش اوست.
3- خدا به هرکس در برابرعملش جزاي کامل ميدهد و سختي اورا به آسانی تبديل ميکند.[10]
نکته:
1- سعي وتلاش در راه تحصيل، تنها عامل اصلي موفقيت است.
2- نمره ارزش يابی بايد به سعی وتلاش دانش آموز داده شود ونه فقط به ورقه او.
3- نتيجه خوب يا بد ارزشيابي با معلم نيست بلکه حاصل تلاش فراگير است.
4- با سعي و تلاش ميتوان سختيها را به آساني تبديل کرد.[11]
13
موضوع : التزام عملی به يافته های دروس، محور نظام ارزش يابی اثربخش
آيه : "... اَمَّن هُوَ قانِتٌ آناءَ الَّيلِ ساجِدًا اَو قائِمًا يَحذَرُ الآخِرَهَ وَ يَرجوا رَحمَهَ ربِّهِ ، قُل
هَل يَستَوي الَّذينَ يَعَلَمَون َوَ الذََّين لا يَعلَمونَ اِنَّما يَتَذَکَّرُ اُولُوا الاََلبابِ" زمر/ 9
ترجمه: ...آياکسی که در طول شب درسجده وقيام اطاعت الهی است (بهتر است يا آن که خدا را فراموش کرده؟) بگو: آيا کساني که ميدانند با کساني که نميدانند برابرند. تنها خردمندانند که پند پذيرند.
توضيح :
اين آيه و آيه قبل از آن دربردارنده دو پيام مهم هستند:
1- آنان که عالماند از جاهلان بهترند به شرطي که داراي معرفت و طاعت الهي باشند.
2- آنان که ميدانند بار مسئوليتشان سنگينتر است (هم نسبت به خود و هم اجتماع)
نکته :
1- معمولا در استناد به آيه فوق به ابتدای آيه وآيه قبل توجه نمی شود و همين مسئله باعث مشود که چنين برداشت کنيم که هر دانشی خوب است، حال آنکه در عمل شاهد آن هستيم که دانشمندانی هستندکه از علم خود برای ظلم وتعدّی به حقوق ديگران استفاده کرده اند.
2- اگر علوم رسمي و مدرسهاي با اين همه ساز و برگ و هزينههاي سنگين، منتج به معرفت و طاعت الهي نيانجامد "قيل و قالي" بيش نيست. پس نظام ارزشيابي صحيح بايد به حيطههاي نگرشي (عاطفي) توجه کند.
3- معلم آن چه را که درس داده از شاگردان بخواهد و انتظار عمل به آن را داشته باشد اما آن چه را که نگفته و يا يقين ندارد که بچهها ميدانند از آنها توقع نکند اما وقتي که دانسته عمل نکنند معلم حق دارد برخورد مناسب انجام هد.
14
موضوع: کدام تعيين کننده اند: معلم يا نمره ارزش يابی ؟
آيه : "يَمحُوا اللهُ ما يَشاءُ وَ يُثبِتُ وَ عِندَهو اُمُّ الکِتابِ" سوره رعد آيه 39
ترجمه : خدا هرآن چه را خود بخواهد محويا اثبات ميکند و اصل کتاب نزد خداست.
توضيح :
1- امام سجاد (ع) فرمود: اگر اين آيه در قرآن نبود من ازحوادث گذشته وآينده تا روز قيامت به شما خبر ميدادم.[12]
2- خدا از روي حکمت خود هر آنچه را که بخواهد محو يا ثبت ميکند و قضا وقدر را تغيير ميدهد.
3- در قرآن داستانهاي گوناگوني مؤيد اين مطلب است که خداوند قضا و قدری را که حتمي بوده و پيامبر آن را خبر داده ، به واسطه صدقه يا توبه و يا ساير عوامل تغيير داده است.
نکته :
1- معلم ميتواند با تشخيص خودکه مبتني بر عقل وحکمت وتجربه و معطوف به شناخت کامل اهداف اصلي تعليم وتربيت که مهمترين آن، اصل هدايت ورستگاری دنيوی واخروی انسان است درنمرات ارزشيابي دانشآموز اعم از مرحلهاي يا پاياني تغييرات کلي يا جزيي بدهد.
2- اين مطلب از آن نظر مهم است که اغلب اتفاق ميافتد که دانشآموز يا دانشآموزاني به دلايل متعدد نميتواننددريک امتحان نمره خوبي به دست آورند وچه بساکه همين امر در سرنوشت فرد تأثير منفي بگذارد، معلم بايد بتواند شرايط را درک وتغيير لازم را اعمال نمايد. البته اين مطلب به اين معنا نيست که مجوز برسهلانگاري وبي عدالتي بدهيم بلکه منظور عمل به وظيفه بر اساس حکمت است.
3- مهمترين عامل ازعوامل مؤثردر هريک ازبرنامه های درسی و فوق برنامه معلم است. نظام تعليم و تربيت ارزشيابی بايد زمينه سازی لازم را در واگذاری هرچه بيشتر اين امر را فراهم آورد . هرچند در سال های اخير شاهد اينگونه تغييرات بوده ايم اما تحقق کامل اين امر، نيازمند ايجاد وتقويت آموزش ها ومهارت های کافی در معلمات است.
نتيجه بحث:
1- با عنايت به آيات بيان شده وهم چنين اين دعای قرآنی « رَبَّنا آتِنا مِن لَدُنکَ رَحمَهً وَهَیِّء لَنا مِن اَمرِنا رَشَدًا » ارزش يابی صحيح از منظر قرآن بايد رشد دهنده وسازنده باشد. وآنچه باعث اين اتفاق می شود آن است که عملکردوکاربرد نتايج ارزش يابی ونحوه استفاده از آن، مد نظر معلمان باشد نه افزايش تعداد دفعات آزمون ها. در اين صورت است که فرايند ارزش يابی ما می تواند گام های بعدی آموزش را يکی پس از ديگری مشخص کند.
2- نقش معلمان دراثربخشی فرايند ونتيجه ارزش يابی پيش رفت تحصيلی غير قابل انکار است و از اين رو نيازمند تقويت جايگاه اجتماعی معلمان در مرحله اول و افزايش بنيه علمی ومهارتی ايشان در مرحله دوم بايد سرلوحه تمامی برنامه ها وفعاليت ها باشد.
3- توجه به ارزش يابی کيفی وتوصيفی در کليه پايه ها مخصوصا دوره ابتدايي باعث می شود که ارزش يابی پيشرفت تحصيلی به جای تهديد به يک فرصت برای جبران و افزايش امتياز تبديل شود.
4- ارزش يابی فعلی آرامش و آسايش فکری کودکان را به شدت تهديد می کند. معلمانی هستند که همواره از اين فرصت برای کنترل کلاس درس و به عبارتی سرپوش گذاشتن بر ناتوانی های خود،به عنوان سلاح استفاده می کنند.برنامه ريزان درسی ومتوليان امرارزش يابی بايد ضمن بازنگری در اين مساله در روش های ارزش يابی تغييرات لازم را اعمال کنند.
5- دل نوشته حاضر، بهانه وتلنگری بود به متوليان نظام تعليم وتربيت که آيا وقت آن نرسيده است که قرآن ازمهجوريت خارج شود وغبارهای افکنده شده برچهره آن کنار زده شود؟ « آيا وقت آن نريده است که دلها در برابر ياد وکلام الهی خاشع شود و مانند کسانی نباشند که از پيش به آنها کتاب الهی نازل شد اما انتظار برآنان به درازا کشيد (وکاری نکردند) تا آنکه دلهاشان سخت گرديد وبسياری از آنان فاسق شدند».
" اَلَم يَأنِ لِلَّذينَ آمَنوا عَن تَخشَعَ قُلوبُهُم لِذِکرِاللهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الحَقِّ وَلا يَکونوآ کَالَّذينَ اوتُوالکِتابَ مِن قَبلُ فَطالَ عَلَيهمُ الاَمَدُ فَقَسَت قُلوبُهُم ، وَکَثيرٌ مِنهُم فاسِقونَ "
حديد/16
نويسنده : رضا نباتی
کارشناس قرآن
دفتر برنامه ريزی وتأليف کتب درسی وزارت آموزش وپرورش
منبع : وبلاگ آموزش قرآن در آموزش وپرورش ايران
http://quran-edu.mihanblog.com
1 - نحل /89
1- بقره /85 (هديً للناس)
2- کتاب ارزشيابي در خدمت آموزش، طاهره رستگار، منادي تربيت، ص 2، 1382، چاپ اول ص 25
[4] - مجمع البيان و کنز الدقائق
[5] - مجله تربيت، سال 1376، گلبانگ تربيت، دکتر محمدرضاسنگري
[6] - " فَيُوفيهِم اُوجورَهُم وَ يَزيَد هم مِن فَضله" / مائده 173
[7] - ارزشيابي در خدمت آموزش، طاهره رستگار، منادي تربيت،1382
[8] - تفسير نور،محسن قرائتي، سوره آل عمران آيه 164 و سوره بقره آيه 129
[9] - سوره حج آيه 77
[10] - يُريُد بِکُمُ اليُسرَ وَ لايُريُد بکُمُ العُسر(بقره / 181)
[11] - اِنَّ مَعَ العُسرِ يُسرًا (سوره انشراح / 7)
[12] - تفسير نور الثقلين ج 2 ص 512- فونه ج 10/ ص 244
طرح سؤال:
1- طبق آيات شريفه قرآن کريم، خدای متعال از چه شيوه هايی اعمال انسان ها را مورد ارزش يابی و سنجش قرار می دهد؟
2- آيا شيوه های ارزشيابي پيشرفت تحصيلی در نظام آموزش وپرورش با رهنمودهاي قرآن کريم در اين باره امکان مطابقت دارد؟
3- آيا ضرورت و امکان مطابقت اين دو نوع ارزشيابی با يک ديگر وجود دارد؟
مقدمه
الف) واژه "ارزشيابي" در فرهنگ نامه های لغات فارسي(دهخدا، معين، عمید و ...) تحت عنوان ارزيابي و عمل، يافتن هر چيز و ارزش و بهاي آن و سنجش و بررسي تعريف شده است. در فرهنگ روانشناسي "آرتوربر" به معني تعيين ارزش و اهميت يک چيز آمده است. هم چنين در سايرفرهنگهاي شناختي "مانند آموزش وپرورش" با معاني تعيين ميزان موفقيت يک برنامه، يک درس،يک آزمايش و ... نيز به معني قضاوت و داوري بيان شده است. در فرهنگ قرآن،اين واژه با کلماتي چون "اِمتَحَنَ" (سوره ممتحنه/10)، "اِبتَلی"(سوره بقره/124) و " فِتَن" (عنکبوت/3 )به معني آزمون، آزمايش و امتحان آمده است.
واژه ارزش يابی به معنای يافتن ارزش هاست. يافتن آن چه که در فرايند آموزش( نه زمان محدود ) وتلاش برای يادگيری و آموختن حاصل می شود. از اين رو نيازمند آن است که ضمن حرمت نهادن به دانش آموز ، موهبت های طبيعی وانسانی وخداداد او را رشد دهد وبلکه زمينه وقابليت رشد مادام العمر او را فراهم آورد وبه کمال برساند. تحقق چنين هدفی زمانی امکان پذير است که مبتنی برفطرت الهی وانسانی او باشد . قرآن کريم ،سخن خدا وکتاب هدايت و تضمين کننده رستگاری دنيا وآخرت همه مسلمانان بلکه همه انسان ها است و نيز خودش را « تبيانًا لِکُلّ شَیء » "[1] می نامد.
ب) تجربيات متعدد پژوهشي و علمي و عملي نشان دهندهي اين مطلب ميباشد که هر طرح و برنامهاي که مطابق با اصل تناسب با فطرت انساني و نظام آفرينش نباشد،محکوم به فنا است. هر چند گستره شعاع آن وسيله و پشتوانه مادي آن فراوان باشد،قرآن کريم ، بيان مسايل مختلف را با هدف ايجاد انگيزه و هدايت نوع بشر به صراط مستقيم، مطرح کرده است و در خصوص موضوع بحث يعني ارزشيابي، مباني وشيوههاي آن، مطالبی عميق و قابل استفاده راعرضه نموده است.
از نامهای مبارک قرآن کريم فرقان (جداکننده ) و ميزان است و ازسنّت های الهی آن است که ائمه اطهار عليهم السلام آن را به ما آموخته اند اين است که هر مسلمانی بايد اعتقادات خود را به قرآن عرضه کند يعنی با محک آيات هدايت الهی آن ها را ارزش گزاری کند و از آنجا که اين آيات مبتنی بر فطرت الهی است، هرچه اين عقايد ونظرات انطباق بيشتری داشته باشد، ازدوام وموفقيت بيشتری برخوردار بوده وهم چنين از مقبوليت بيشتری برخوردار خواهد بود .
ج) در يک نظام تربيتي صحيح، ارزشيابي بايد درراستاي هدفهاي پيش بيني شده باشد و در پي پاسخدادن به سؤالات زير باشد:
1- موقعيت فراگيردريک برنامه آموزشي کجا قرار دارد؟
2- براي پيشرفت فراگير چه ميتوان کرد؟
3- گام بعدي در تربيت، چه بايد باشد؟
4- از چه راهي بايد بين آموختهها رابطه عرض وطولي ايجاد کرد. و ...
قرآن کريم هدف اصلي خود را هدايت نوع بشر دانسته[2] ودرپي پاسخ دادن به سؤالاتي چون علت آفرينش، هدف وروش زندگي صحيح و... ميباشد و از اين منظر با اهداف اصلی نظام تعليم وتربيت داراي اشتراک است.
علل پژوهش
الف) با آنکه درنظام تعليم موضوع نظارت، ارزش يابی و پشتيبانی از برنامه ها وفعاليت های آموزشی وپرورشی وتربيت نسبت به ساير موضوعات از اهميت بيشتری برخوردار است اما از نظر پژوهشی وآموزشی آن چنان که بايد مورد توجه متوليان امر قرار نگرفته است که البته به جای خود نيازمند بحث وبررسی وآسيب شناسی می باشد.
ب) امروزه پژوهشگران عرصه تعليم وتربيت يکي ازعلل افت تحصيلي وعدم علاقه مندي دانش آموزان به فراگيري علم ودانش را، نظام غلط ارزشيابي يعني آزمون وامتحان ميدانند. از اين رو"رويکردهاي نو در سنجش وارزشيابي، برسنجش مستمر و پويا و بازخورد مؤثر دانشآموزان در فرايند آموزش و پرورش" تأکيد دارد.[3]
ج) بررسي شيوههاي ارزشيابي پيشرفت تحصيلی درسيماي قرآن، دربهسازی واصلاح سيستم های ارزشيابي نظام آموزش و پرورش موجود آييه ای خواهد بود فراروی متوليان ومجريان اين امر که ضمن تحقق اوامر الهی در بخش مهمی از زندگی مردم مسلمان ايران، باعث افزايش وتقويت رشد کمی وکيفي ميزان علاقمندي فراگيران اعم از دانش آموزان ودانشجويان به امر فراگيري علم ودانش نيز ميشود.
تذکر چند نکته لازم است :
1- موضوع مقايسه ارزشيابي درقرآن با نظام تعليم وتربيت، ازيک جهت با يکديگرتشابه و ازجهت ديگر باهم تفاوت دارد:
تشابه:
بررسي وضعيت فرد و ارائه رهنمودهای لازم جهت کشف حقيقت و وصول به آن ، هدف اصلي هر دو منبع است.
تفاوت:
هدف معلم از ارزشيابي، علاوه برسنجش وضعيت فراگير، اطلاع ازوضعيت خود و نظام
آموزشي و رفع نقص از آنهاست. اما خداوند بدان جهت که خود بی نقص و عيب است در
ارزشيابي به سازندگي و رشد فرد توجه دارد ( ارزشيابي رشد دهنده ).
2- از آن جا که سعادت انسان، هدف مشترک قرآن کريم وبرنامه ريزان نظام تعليم وتربيت است و از اين منظرنقطه اشتراک وجود دارد، مناسب است موضوع" ارزشيابي" را از منظر قرآن کريم بنگريم تا از اين رهگذر قوانين ومقررات ارزش يابی پيشرفت تحصيلی که ساخته و پرداخته فکری علمای تعليم وتربيت است را درمقام مقايسه، بهتر وعميق تر، تجزيه وتحليل کنيم.
3- ذکر اين نکته لازم است که آيات بسيار ديگري نيز درباره موضوع مورد بحث وجود داردکه اين تعداد مختصر باتوجه به محدوديت صفحات و البته حوصله خوانندگان گرامی و با هدف"ايجاد انگيزه" براي برنامهريزان وسايرعزيزان ومخاطبان جهت دنبال کردن موضوع ارائه گرديده است.
4- برداشتهايي که از آيات آمده است، به اين معنا نيست که موضوع و نتيجهآيه، اين است و جز اين نيست، بلکه اين فقط يک برداشت از برداشت های متعدد ديگری است که ممکن است وجود داشته باشد.
5- ناگفته پيداست که موضوع اين نوشتار تنها به مقوله ارزشيابی در درس آموزش قرآن يا دينی خلاصه نمی شود، بلکه کليت موضوع ارزش يابی پيشرفت تحصيلی را شامل می شود.
روش تحقيق:
در اين مقاله برای هر يک از موضوعات به يکی از آيات شريفه قرآن کريم استناد شده است وشيوه ارائه آن به ترتيب زير است:
1- موضوع : برگرفته از روشهای متداول ارزش يابی پيش رفت تحصيلی مدارس و آيين نامه امتحانات دوره های ابتدايي وراهنمايي تحصيلی ( اتحتنات دو نوبته ) – مصوبه شورای عالی آموزش وپرورش در مهر ماه 1379 است.
2- آيه : متن آيه (يا آيات ) همراه با نام سوره وشماره آيه ذکر کرديده است.
3- ترجمه : ترجمه روان آيه با استفاده از ترجمه های رايج از جمله مرحوم الهی قمشه ای، آيه الله مکارم شيرازی،دکتر مجتبوی وچند ترجمه ديگر ، صورت گرفته است.
4- توضيح : توضيح مختصری درباره آيه از قبيل شأن نزول، مصاديق اجتمايي و... می باشد که عمدتاً از تفسير نور حجه الاسلام محسن قرائتی و هم چنين ساير تفاسيرکه نام آن ها در پاورقی آمده ، انتخاب شده است.
5- نکته : هر موضوع در مقايسه با آيه مورد نظر ازلحاظ صحت وسقم قوانين ومقررات موجود درآيين نامه امتحانات، مورد نقد وبررسی قرار گرفنه است.
واژه ارزش يابی به معنای يافتن ارزش هاست. يافتن آن چه که در فرايند آموزش وتلاش برای يادگيری وآموختن حاصل می شود. از اين رو بايد ضمن حرمت نهادن به شخصيت وحرمت دانش آموز ، موهبت های طبيعی وانسانی وخدا داد او را رشد دهد وبلکه زمينه وقابليت رشد مادام العمر او را فراهم آورد وبه کمال برساند. تحقق چنين هدفی زمانی امکان پذير است که مبتنی برفطرت الهی وانسانی او باشد . قرآن کريم ،سخن خدا وکتاب هدايت و تضمين کننده رستگاری دنيا وآخرت همه مسلمانان بلکه همه انسان ها است و بی شک در ارزش يابی نيز فرازهای مختلف و آيات متعددی دارد. اميد است محققان وعلمای تعليم وتربيت ضمن آموزش وترويج آثار و نظرات علمی ساير دانشمندان ،اين تئوری ها و تجربه ها را با عيار کلام گوهر بار الهی محک بزنند. آن زمان می توان گفت که تعليم وتربيت اسلامی مجال عرضه پيدا کرده است. ان شاء الله
نکاتی درباره ارزشيابي پيشرفت تحصيلی از منظر قرآن کريم
1
موضوع: روش محاسبه نمره پايانی دانش آموزان در کارنامه-1
آيه : "اِنَّ الحَسناتِ يُذهِبنَ السََّيِّناتِ" هود/ 114
ترجمه: خوبيها، بديها را از بين ميبرد.
توضيح:
1- اين قسمت ازآيه به فرمايش علي (ع) ازقول نبي اکرم (ص)"اميد بخشترين"آيهي قرآن است[4].
2- اعمال انسان در يکديگر تأثير دارند.
نکته:
1- متداول است که نمره پاياني هر دانشآموز در انتهاي سال حاصل جمع نمرات ارزشيابي مرحلهاي(ثلث يا نوبت اول و دوم) ميباشد. مثلاً اگر در نوبت اول نمرهي 12 و درنوبت دوم نمرهي 18 گرفته باشد، اين دو با هم جمع شده و سپس بر 2 تقسيم ميشود که نمره پاياني فرد 15ميشود. اين شيوه از ارزشيابي هم منافات با آيه فوق دارد و هم آثار سوء رواني بر ذهنيت فراگير ميگذارد و مانع علاقمندي دانش آموزان به ادامه تحصيل می شود.
2- آيا بهتر نيست که در ارزشيابی مستمر وپايانی فقط نمره بيشتر را مدنظر قرار دهيم، تا فراگير با اميد وعلاقه بيشتري به امر يادگيري همّت گمارد؟
2
موضوع: روش محاسبه نمره پايانی دانش آموزان در کارنامه-2
آيه : "فَاُولئِکَ يُبَدِّلُ الله سَيِّئاتِهِم حَسَنات" فرقان/ 70
ترجمه: خداوند بديهاي(توبهکنندگان) را به خوبيها تبديل ميکند.
توضيح:
اين آيه نسبت به آيه قبل، بارتشويقي بيشتري دارد، تا فردخطاکار وتوبه کننده، به خاطرگذشته بد خود، همواره در نا اميدي از رحمت الهي نباشد. بلکه يقين کند که کارهاي بد گذشته در اثر کارهاي خوب امروز او مبدل به نيکي ميشوندو هم چنين اين مطلب ازصفات عبادالرحمن است.
نکته :
1- با توجه به آيه شريفه فوق، در محاسبه نمره ارزش يابی پايانی ، نه تنها نبايد نمره کم مد نظرقرارمی گيرد، بلکه نمرات بالا جايگزين نمرات پايين قبلی فرد نيز می شود.
2- آن چه حائز اهميت بسيار است، اين است دروس قرآن و ديني به دليل اعتقادي بودن مباحث با ساير دروس متفاوت هستند. به عنوان مثال:در يک مسابقه ورزشي يا يک امتحان رياضي، اگر دانشآموز نتواند حائز رتبه و نمره شود طبيعتاً به آن رشته يا آن درس، عکس العمل منفي نشان ميدهد. و اين موضوع ميتواند در رشتهها و دروس قرآني و مذهبي باعث بي علاقهگي فراگير شود که اين پيشامد ميتواند خطرناک هم باشد. بنابراين بر دست اندرکاران مسابقات و دروس اين رشتهها لازم است که از هر گونه اعمال نظر که باعث بيعلاقهگي فراگير نه فقط به درس بلکه به موضوعات مربوط به حوزههاي ديني شود شديداً اجتناب نموده و بارک بيني لازم را داشته باشد.
3
موضوع: تقابل ارزش يابی پيشرفت تحصيلی و تفاوت های فردی دانش آموزان
آيه : "يا نِساءَ النَّبِيّ! لَستُنَّ کَاَحَدٍ مِنَ النِّساءِ" احزاب/ 32
ترجمه: اي زنان پيامبر! شما مانند ساير زنان نيستيد.
توضيح:
موقعيت خاص زنان پيامبر (ص) آنان را از ديگر نسوان، متمايز ميکند زيرا آنان انتسابشان به پيامبر (ص) است.
نکته :
1- موقعيت اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و استعدادهاي دروني و هم چنين وجود زمينههاي لازم مانند: ميزان سواد والدين و اطلاع وتوجه ايشان به مسائل تربيتی و ميزان ارتباط آنها با مدرسه وکتاب های درسی ، تأثير به سزايي در کمّ و کيف فرايند ونتيجه يادگيري فرزند دارد. از اين روبرنامه ريزان و معلمان موظف هستند به اصل تفاوتهاي فرادي توجه خاص نمايند.
2- در نظام ارزشيابي کشور ما که به دنبال رساندن همه دانشآموزان به يک نقطه معيّن وگرفتن نمره بيست است، حرف زدن از "تفاوتهاي فردي" سخنی نه چندان صحيح است که بايد در آن تجديد نظر جدي به عمل آيد. زيرا با کمی دقت، به يک تناقض آشکار پی می بريم وآن مسئله تضاد و تناقض بين آوردن نمره 20 و توجه به تفاوت های فردی است و به قول علما ، جمع نقيضين محال است.
3- در نظام ارزشيابي صحيح مبتني برتفاوتهاي فردي، ارزشيابي مستمر و فرايند يادگيري به همان اندازه اهميت دارندکه ارزش يابی پايانی و نتيجه آن اهميت دارد.
4
موضوع: ارزش يابی ابزاری رشددهنده نه تهديد کننده
آيه : "مَن جاءَ بِالحَسَنَـﺔِفَلَهُ عَشرُ اَمثالِها وَ مَن جاءَ بِاسَّيِّئَـﺔِ فَلا يُجزي اِلّا مِثلَها"
ترجمه : هر کس کار خوبي انجام دهد، ده برابر آن پاداش ميگيرد و هر کس کار بدي انجام دهد " او را جزاي نيست " مگر به مانند آن انعام / 160
توضيح:
1- از کلمهي جاءَ چنين استفاده ميشود که روزي خواهيد رسيد که هر کس به خاطر اعمالش بازخواست خواهد شد(روز قيامت)
2- توجه به عمل فرد است نه نيت او،کسي که را به خاطر نيت سوء تا زماني که به مرحلهي عمل نرسد،کيفر نميدهد و اين از افضل الهي است.
3- براي عمل بد فرد،قبل از آن که جزاي آن را بگويد عبارت "فلايجزي" يعني او را جزايي نيست آمده که دليل بر رحمت و اغماض الهي در بسياري از جاها را
نکته:
1- در شيوه صحيح تربيتي، تشويق ده برابر کارخوب است و چنين تشويقی، ظلم نيست ولي تنبيه بيشتر از حد ظلم است.
2- در اکثر موارد درتنبيه، بايد به مسئله به ديده اغماض (چشم پوشی) نگريسته شود و در صورت اعمال تنبيه نيز بايد همواره با رحمت و گذشت همراه باشد.
3- به ياد داشته باشيم « اگر يک گل به خدا بدهي، خدا يک دسته گل به تو ميدهد و اگر دسته گلي به آب دهي خداوند مهربانتر از آن است که آن گل را از تو بگيرد.» (برداشت ادبي از آيه[5] )
4- معلم در ارزشيابي از روي فضل رفتار می کند يعني آن که در مقابل يک کار خوب، يک قسمت، مزد و نه قسمت ديگر؛ "فضل"معلم شامل دانش آموز می شود.[6]
5- معلمی که ملاک آزمون پايانی را معدل نمرات ارزش يابی مستمر می داند و از ارزش يابی پايانی به عنوان ابزاری برای جبران وياتکميل نمره پايانی مدد می جويد،اميدوانگيزه درس خواندن رادرفراگيران افزايش می دهد.
5
موضوع: ارزش يابی فرايند محور و ارزش يابی نتيجه محور
آيه : "وَ لِکُلٍ دَرَجاتٌ مِمّا عَمِلوا" انعام/ 132 و احقاف / 19
ترجمه: براي هر کس در برابر آن چه انجام دادهاند درجاتي است.
توضيح :
1- مراد از "درجه" فقط درجات رشد نيست بلکه درکات سقوط را هم شامل مي شود.
2- اين از عدل خداوند است که رتبه هرکس را طبق عملکرد او ميدهد.
3- سعادت و شقاوت همهي انسانها بستگي به اعمال خودشان است.
نکته :
1- ارزش يابی نبايد تنها برمبنای سنجش دانش نظری دانش آموزان استوار باشد بلکه مهارتهای عملی وهم چنين تغييرات رفتار، گفتار وحتی افکار فراگيران را لحظ کند. به عبارت ديگر همان گونه که اهداف آموزشي شامل سه قلمرو ميباشد(حيطههاي شناختي،روانحرکتي و نگرشي) ارزشيابي هم بايد با ترسيم تصويري سه بعدي هر سه قلمرو را مورد سنجش قرار دهد.
يادگيري فرايند درهم تنيدهاي از اين سه حيطه است که ارزشيابي آن بيشتر بر استمرار و
هم چنين بازخورد آن در عمل بستگي دارد.
2- بررسي وضعيت عملکرد هرشخص،به ميزان دانستهها بعلاوه ميزان توانايي ها اوست.
6
موضوع: تشويق دانش آموزان به فعاليت های فوق برنامه (نمره خارج ازکلاس)
آيه : " لِيَجزيَهُمُ الله اَحسَنَ ما عَمِلوا وَ يَزيدَ هُم مِن فَضلِه " نور / 38
ترجمه : خداوند بهتر از آن چه انجام ميدهند به ايشان پاداش دهد و از فضل خود به آنان بيافزايد.
توضيح :
1- خداوند با دادن پاداش عمل،کم و کاستيهاي آن عمل را جبران ميکند (لِيَجزيَهُمُ الله اَحَسنَ ما عَمِلوا)
2- انسانهاي الهي در اثر اعمال صالح پيوسته در حال رشد در ابعاد وجودي خود هستند.
3- در اسلام سفارش شده است که مزد را معين کنيد اما در هنگام پرداخت بيش از آن مقدار بدهيد.
نکته :
1- خوب است 2 تا 5 نمرهي تشويقي (علاوه بر 20 نمره) براي فعاليتهاي فوق برنامه و پروژهاي "واحد کار"در نظر گرفته شود (در آيين نامه جديد امتحانات به اين مطلب اشاره شده اما کم تر مورد عنايت معلمان واقع ميشود. )
2- يکي از مهمترين نتايج ارزشيابي آماده نمودن فراگيران براي "گام بعدي آموزش" است
3- بهتر است به جاي واژه "ارزشيابي مستمر" از واژهي "ارزشيابي رشد دهنده" استفاده شود زيرا که ارزشيابي مستمر بايد رشد دهنده باشد تا سازنده.
7
موضوع: تشويق وتنبيه فعل نه فاعل
آيه : "وَلِلـٰه العِزََّﺓُ وَ لِرَسولِهِ وَ لِلمُؤمِنين" منافقون/ 8
ترجمه : عزّت از آن خدا و پيامبر(ص) و مؤمنين است.
توضيح :
1- اين جمله،جوابی است به سخن منافقين که ميخواستند پيامبر و مؤمنان را از شهر مدينه بيرون کنند و به اين وسيله آنان را خوار و ذليل نمايند.
2- قبل از اين نيز سران قريش پيامبر و يارانش را در شعب ابي طالب در محاصره اقتصادي قرار داده بودند اما نتيجهاش جز به زبان مشرکين نبود.
3- از بين بردن عزّت و کرامت و شکستن حرمت اشخاص ازصفات مشرکان و منافقان است .
نکته :
1- حفظ حرمت و کرامت دانشآموز در راستاي رشد اوست ونظام ارزش يابی بايد آن را تقويت کند.
2- در ارزشيابي و تشويق وتنبيه بايد "فعل"انجام شده مورد نظر باشد نه فاعل(انجام دهنده) زيرا اگر فاعل تشويق شود، دو اشکال به وجود ميآيد اول آنکه فرد دچار عجب و تکبّر و يا رياکاري ميشود و دوم آنکه ديگران نسبت به او احساس حسادت مي کنند و هم چنين اگر فاعل تنبيه شود باعث "ترور شخصيت" وي شده که نتايج تلخي به دنبال دارد. اما زماني که "فعل" مورد تشويق قرار گيرد، ديگران هم به انجام عمل تشويق ميشوند و هنگامي که "فعل" تنبيه ميشود مرتکب (يعني فاعل) احساس عزت و کرامت خود را نه تنها از دست نميدهد بلکه شأن خود را اجلّ از آن عمل می داند و ديگران نيز از ارتکاب آن عمل را اجتناب می کنند.
3- ارزشيابي نبايد محملي براي انتقام شخصي و خُرد کردن شخصيت فردي و اجتماعي دانشآموزان باشد.
4- به عنوان معلم بايد عميقاً باور داشته باشيم که هر دانشآموز قابليت يادگيري و رشد را دارد به شرط آن که ما به دنبال ضعفها نباشيم، بلکه ضعفها را ناديده بگيريم وحتی از آنها ابزاري براي پيشرفت بسازيم.
5- آموزش وپرورش نيازمند سيستمهايي از سنجش و ارزشيابي است که حرمت دانشآموزان را پاس دارد.موهبتهاي طبيعي و اسناني او را به خوبي بشناسد و بازخوردي مثبت و تکاليفي رشد دهنده به او ارائه نمايد و باور داشته باشد که هر فراگير، قابليت رشد و پيشرفت مداوم را دارد.[7]
8
موضوع: کيفی نگری در ارزش يابی پيشرفت تحصيلی
آيه : " وَ يُعَلِّمُهُمُ الِکتابَ و َالحِکَمَـﺔَ وَ يُزَکّيهِم" " و يُزَکّيهِم وَ يُعَلِّمِهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَهَ "
بقره/ 129 آلعمران/ 164
ترجمه: وکتاب و حکمت بياموزد و پاکيزهشان کند. – وپاکيزهشان کند و کتاب و حکمت بياموزد.
توضيح:
1- جمله اول دعاي حضرت ابراهيم(ع)است که در آن تعليم بر تزکيه مقدم است. اما جملهي دوم اجابت دعا و هشداري است به او و ديگران که تزکيه بر تعليم مقدم است.[8]
2- آموختن زماني نتيجه ميدهد که همراه با بينش و حکمت و تزکيه و تقوي باشد.
3- تزکيه و تعليم در رأس برنامههاي انبيا هستند.
4- در مکتب انبياء به پرورش روحي و آموزش فکري در کنار بينش و بصيرت آن هم در هر شرايط محيطي توجه شده است(ادامه آيه 164 آل عمران)
نکته:
1- از اين دو فراز از دو آيه چنين برداشت ميشود که اولاً دو مقوله "آموزش" و "پرورش" يک مقوله هستند اما در عمل مانند دو چشم در يک سر هستند که بايد يک چيز را ببينند نه دو چيز را، اگرچه از لحاظ جايگاه رتبی، پرورش مقدم بر آموزش است اما اين دو همواه لازم و ملزوم يکديگرند.
2- نظام ارزشيابي صحيح به موازات سنجش ميزان اطلاعات و دانش فرد، کيفيت ميزان علاقهمندي و مشارکت کودک يا نوجوان را مورد بررسي قرار ميدهد.(رشد همه جانبه نگری)
3- اين مساله تا آنجا اهيت دارد که بايد گفت : نظام آموزشي نبايد عالم بي عمل و بي تعهد تربيت کند زيرا ضررش از منفعتش بيشتر است.
4- آموختن براي زيستن است "زيستن فردي" و "زيستن اجتماعي" و ارزشيابي بايد در ا ين راستا نسبت به ارزيابي از تغييرات نگرشي در دانشآموز اطمينان حاصل کند.
9
موضوع: ارزش يابی مستمر يعنی آموزش وپرورش روزآمد
آيه : " کُلَّ يَومٍ هُوَ في شَأن" الرحمن / 29
ترجمه: خداوند هر روز را به کاري است ( که مکرر نميباشد .)
توضيح:
1- خلقت خداوند دائم و مستمر است و هر روز و هر زمان طرح تازهاي را ابداع ميکند. و هر روز طبق حکمت و نظام احسن، پديدهي تازه و آفرينش و حادثهي جديدي دارد.
2- اين مطلب نياز مستمر ما را به ذات پاک الهي روشن ميکند.
3- پردههاي يأس و نااميد را از ذهن و دل ما کنار ميزند.
4- غرور و غفلت را در درون ما در هم ميشکند.
نکته :
1- هر روز انسان با روز قبل و روزهاي بعدش متفاوت است و پيوسته در حال دگرگوني و تحول ميباشد. به همين دليل، قضاوت و ارزشيابي از افراد، تنها به واسطهي گذشتهي خوب يا بدشان، صحيح نيست واين قضاوت غلط چه بسا براي فرد يا اجتماع زيانهاي جبرانناپذيري را به وجود آورد وبالعکس موضوع نيز از نوع خطای هاله ای است. در همين مورد امام خميني (ره) در وصيتنامه الهي و سياسي خود چنين فرمودهاند:"ميزان وضعيت فعلي اشخاص است".
2- از خطاهايي که در نظام ارزشيابي رخ ميدهد "خطاي هالهاي" است يعني معلم به دلايل متعدد که هيچ ربطي به درس دانشآموز ندارد، نمره او را زياد يا کم ميکند. مثلاً چون قبلاً دانشآموز شروري بوده و يا چون در فلان درس نمرهي خوبي آورده ، در اين درس هم نمرهي خوبي ميگيرد.
3- انگ زدن به دانش آموزان توسط معلم يا ساير شاگردان باعث تعضيف رشد شخصيتي وی شده و با منظور آيه در تضاد ميباشد.
4- با توجه به اين روايت نبوی: هرکس امروزش ازديروزش بهتر باشد، رستکار است.ارزشيابی بايد توان مشخص کردن وضعيت لحظه به لحظه فراگيران را مورد ارزيابی قرار دهد.
10
موضوع: ايجاد فرصت های برابر در ارزش يابی
آيه : "اِنَّ الَّذينَ تَوَ فّاهُمُ المَلـٰئِکَـﺔُ ظالِمي اَنُفسِهِم قالوا فيمَ کُنتُم ..فَاوُلـٰئِکَ عَسَيَ اللهُ اَن يَعفُوَ عنََهُم" نساء/ آيات 97 تا 99
ترجمه :کساني که برخود ستم کردهاند، درهنگام مرگ ميگويند: ما در زمين مستضعف بودهايم. گفته می شود : مگر زمين خدا وسيع نبود تا در آن مهاجرت کنيد... پس آنان جايگاهشان در دوزخ است.مگر مردان و زنان و کودکان فرودستي که چارهجويي نتوانند و راهي نيابند پس خدا از آنان درگذرد.
توضيح :
1- در اين آيات، مستضعفين دوگروه هستند.گروه اول آن کساني هستند که مقصرند و در نتيجه انجام اعمال ناشايست دچار عذاب شدهاند. اين دسته سزاوار دوزخند. اما گروه دوم آنان که حقيقتاً عذر موجه دارند و قابل و سزاوا ترحمند.
2- توجيه گناه هميشه پذيرفته شدني نيست.
3- قدرت،شرط تکليف است،مستضعفين را به خاطر نداشتن قدرت مالي و .. تکليفی نيست.
4- عذرهاي واقعي پذيرفتني است اما عذرتراشي و بهانهجوييها نه
نکته :
1- ايجاد فرصتهاي برابر آموزشی وجلوگيري از ناعدالتي از اصول اساسی نظام تعليم وتربيت است. به عنوان مثال دانش آموزانی که عذر قابل قبولی دارند و نتوانستهاند درآزمون شرکت کنند، شايسته گذشت هستند يا مثلاً دانشآموزان در هنگام آزمون، دچار مشکلاتی چون مريضي يا استرس شدهاند با کسي که به هر دليل کوتاهي کرده و درس نخوانده و در نتيجه نمره کمي به دست آورده اند ، نبايد يکسان تلقی تلقی شوند.
2- توجيه کم کاري در درس خواندن، پذيرفته شدني نيست و عذرتراشي و بهانهجويي نبايد معلم را در ارزشيابي پيشرفت تحصيلی دچار خطا کند بلکه با اندک دقت وبررسی می تواند به حقيقت امر واقف شود وسپس بر اساس آنچه علم وحکمت خود عمل نمايد.
3- در ارزشيابي آخرسال نبايدصرفاً به آزمون پاياني توجه شود، بلکه نمرات مستمر هم بسيار مهم و تأثيرگذارند.
11
موضوع: نمره ارزش يابی براساس توانايي های فردی وجمعی
آيه : " وَ الَّذينَ آمَنوا وَ عَمِلُوالصّالِحاتِ لا نُکَلِّفُ اللهُ نَفسًا اِلّا وُسعَها اُولـٰئِکَ اَصحابُ الَجَنَّـﺔِ هُم فيها خالِدونَ " اعراف/ 42
ترجمه: آنان که ايمان آورده وکارهاي شايسته انجام ميدهند،هيچ کس را جز به قدر توانش تکليف نميکنيم. آنان همدم بهشتند و در آن جاودانند.
توضيح :
1- گرچه مطلوبيت در انجام همهکارها، شايسته است. اما در عمل، هر کس به اندازه توانش مسئول است.
2- تکاليف الهی طاقت فرسا نيستند و خداوند در دين براي ما تنگنا و فشار قرار نداده است. [9]
3- اگر خداي مهربان بر ما تکليفي کرده لابد توانايي آن را داريم، گر چه از توان خود بهره کافی نبردهايم.
4- خداوند اعمال شايسته را به هر اندازه که باشد از آنها ميپذيرد و پاداش ميدهد.
نکته:
1- تکاليف دانشآموز بايد در حد توان او بوده و معنادار باشد.
2- ارزشيابي نبايد به رتبه بندي فراگيران بيانجامد بلکه هرکسي که تلاش کرده، مستحق پاداش است.
3- کيفيت يادگيري نبايد فداي کميت آن شود. بلکه بيش از همه بايد به سازندگي و رشد دهنده بودن شيوه ارزشيابي توجه کرد.
12
موضوع: فرايند محوری اصل مهم ارزش يابی پيشرفت تحصيلی
آيه : "وَ اَن لَيسَ للاِنسانِ اِلّا ماسَعی" نجم/39
ترجمه: براي انسان، بهرهاي جز از طريق سعي وکوشش او نيست.
توضيح :
اين آيه منافي آيات قبل نيست که در برابر هر نيکي چند برابر پاداش بود بلکه به سه اصل مسلّم توجه دارد:
1- هر کس مسئول اعمال خويش است.
2- بهره هر کسي در آخرت ، همان سعي و کوشش اوست.
3- خدا به هرکس در برابرعملش جزاي کامل ميدهد و سختي اورا به آسانی تبديل ميکند.[10]
نکته:
1- سعي وتلاش در راه تحصيل، تنها عامل اصلي موفقيت است.
2- نمره ارزش يابی بايد به سعی وتلاش دانش آموز داده شود ونه فقط به ورقه او.
3- نتيجه خوب يا بد ارزشيابي با معلم نيست بلکه حاصل تلاش فراگير است.
4- با سعي و تلاش ميتوان سختيها را به آساني تبديل کرد.[11]
13
موضوع : التزام عملی به يافته های دروس، محور نظام ارزش يابی اثربخش
آيه : "... اَمَّن هُوَ قانِتٌ آناءَ الَّيلِ ساجِدًا اَو قائِمًا يَحذَرُ الآخِرَهَ وَ يَرجوا رَحمَهَ ربِّهِ ، قُل
هَل يَستَوي الَّذينَ يَعَلَمَون َوَ الذََّين لا يَعلَمونَ اِنَّما يَتَذَکَّرُ اُولُوا الاََلبابِ" زمر/ 9
ترجمه: ...آياکسی که در طول شب درسجده وقيام اطاعت الهی است (بهتر است يا آن که خدا را فراموش کرده؟) بگو: آيا کساني که ميدانند با کساني که نميدانند برابرند. تنها خردمندانند که پند پذيرند.
توضيح :
اين آيه و آيه قبل از آن دربردارنده دو پيام مهم هستند:
1- آنان که عالماند از جاهلان بهترند به شرطي که داراي معرفت و طاعت الهي باشند.
2- آنان که ميدانند بار مسئوليتشان سنگينتر است (هم نسبت به خود و هم اجتماع)
نکته :
1- معمولا در استناد به آيه فوق به ابتدای آيه وآيه قبل توجه نمی شود و همين مسئله باعث مشود که چنين برداشت کنيم که هر دانشی خوب است، حال آنکه در عمل شاهد آن هستيم که دانشمندانی هستندکه از علم خود برای ظلم وتعدّی به حقوق ديگران استفاده کرده اند.
2- اگر علوم رسمي و مدرسهاي با اين همه ساز و برگ و هزينههاي سنگين، منتج به معرفت و طاعت الهي نيانجامد "قيل و قالي" بيش نيست. پس نظام ارزشيابي صحيح بايد به حيطههاي نگرشي (عاطفي) توجه کند.
3- معلم آن چه را که درس داده از شاگردان بخواهد و انتظار عمل به آن را داشته باشد اما آن چه را که نگفته و يا يقين ندارد که بچهها ميدانند از آنها توقع نکند اما وقتي که دانسته عمل نکنند معلم حق دارد برخورد مناسب انجام هد.
14
موضوع: کدام تعيين کننده اند: معلم يا نمره ارزش يابی ؟
آيه : "يَمحُوا اللهُ ما يَشاءُ وَ يُثبِتُ وَ عِندَهو اُمُّ الکِتابِ" سوره رعد آيه 39
ترجمه : خدا هرآن چه را خود بخواهد محويا اثبات ميکند و اصل کتاب نزد خداست.
توضيح :
1- امام سجاد (ع) فرمود: اگر اين آيه در قرآن نبود من ازحوادث گذشته وآينده تا روز قيامت به شما خبر ميدادم.[12]
2- خدا از روي حکمت خود هر آنچه را که بخواهد محو يا ثبت ميکند و قضا وقدر را تغيير ميدهد.
3- در قرآن داستانهاي گوناگوني مؤيد اين مطلب است که خداوند قضا و قدری را که حتمي بوده و پيامبر آن را خبر داده ، به واسطه صدقه يا توبه و يا ساير عوامل تغيير داده است.
نکته :
1- معلم ميتواند با تشخيص خودکه مبتني بر عقل وحکمت وتجربه و معطوف به شناخت کامل اهداف اصلي تعليم وتربيت که مهمترين آن، اصل هدايت ورستگاری دنيوی واخروی انسان است درنمرات ارزشيابي دانشآموز اعم از مرحلهاي يا پاياني تغييرات کلي يا جزيي بدهد.
2- اين مطلب از آن نظر مهم است که اغلب اتفاق ميافتد که دانشآموز يا دانشآموزاني به دلايل متعدد نميتواننددريک امتحان نمره خوبي به دست آورند وچه بساکه همين امر در سرنوشت فرد تأثير منفي بگذارد، معلم بايد بتواند شرايط را درک وتغيير لازم را اعمال نمايد. البته اين مطلب به اين معنا نيست که مجوز برسهلانگاري وبي عدالتي بدهيم بلکه منظور عمل به وظيفه بر اساس حکمت است.
3- مهمترين عامل ازعوامل مؤثردر هريک ازبرنامه های درسی و فوق برنامه معلم است. نظام تعليم و تربيت ارزشيابی بايد زمينه سازی لازم را در واگذاری هرچه بيشتر اين امر را فراهم آورد . هرچند در سال های اخير شاهد اينگونه تغييرات بوده ايم اما تحقق کامل اين امر، نيازمند ايجاد وتقويت آموزش ها ومهارت های کافی در معلمات است.
نتيجه بحث:
1- با عنايت به آيات بيان شده وهم چنين اين دعای قرآنی « رَبَّنا آتِنا مِن لَدُنکَ رَحمَهً وَهَیِّء لَنا مِن اَمرِنا رَشَدًا » ارزش يابی صحيح از منظر قرآن بايد رشد دهنده وسازنده باشد. وآنچه باعث اين اتفاق می شود آن است که عملکردوکاربرد نتايج ارزش يابی ونحوه استفاده از آن، مد نظر معلمان باشد نه افزايش تعداد دفعات آزمون ها. در اين صورت است که فرايند ارزش يابی ما می تواند گام های بعدی آموزش را يکی پس از ديگری مشخص کند.
2- نقش معلمان دراثربخشی فرايند ونتيجه ارزش يابی پيش رفت تحصيلی غير قابل انکار است و از اين رو نيازمند تقويت جايگاه اجتماعی معلمان در مرحله اول و افزايش بنيه علمی ومهارتی ايشان در مرحله دوم بايد سرلوحه تمامی برنامه ها وفعاليت ها باشد.
3- توجه به ارزش يابی کيفی وتوصيفی در کليه پايه ها مخصوصا دوره ابتدايي باعث می شود که ارزش يابی پيشرفت تحصيلی به جای تهديد به يک فرصت برای جبران و افزايش امتياز تبديل شود.
4- ارزش يابی فعلی آرامش و آسايش فکری کودکان را به شدت تهديد می کند. معلمانی هستند که همواره از اين فرصت برای کنترل کلاس درس و به عبارتی سرپوش گذاشتن بر ناتوانی های خود،به عنوان سلاح استفاده می کنند.برنامه ريزان درسی ومتوليان امرارزش يابی بايد ضمن بازنگری در اين مساله در روش های ارزش يابی تغييرات لازم را اعمال کنند.
5- دل نوشته حاضر، بهانه وتلنگری بود به متوليان نظام تعليم وتربيت که آيا وقت آن نرسيده است که قرآن ازمهجوريت خارج شود وغبارهای افکنده شده برچهره آن کنار زده شود؟ « آيا وقت آن نريده است که دلها در برابر ياد وکلام الهی خاشع شود و مانند کسانی نباشند که از پيش به آنها کتاب الهی نازل شد اما انتظار برآنان به درازا کشيد (وکاری نکردند) تا آنکه دلهاشان سخت گرديد وبسياری از آنان فاسق شدند».
" اَلَم يَأنِ لِلَّذينَ آمَنوا عَن تَخشَعَ قُلوبُهُم لِذِکرِاللهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الحَقِّ وَلا يَکونوآ کَالَّذينَ اوتُوالکِتابَ مِن قَبلُ فَطالَ عَلَيهمُ الاَمَدُ فَقَسَت قُلوبُهُم ، وَکَثيرٌ مِنهُم فاسِقونَ "
حديد/16
نويسنده : رضا نباتی
کارشناس قرآن
دفتر برنامه ريزی وتأليف کتب درسی وزارت آموزش وپرورش
منبع : وبلاگ آموزش قرآن در آموزش وپرورش ايران
http://quran-edu.mihanblog.com
1 - نحل /89
1- بقره /85 (هديً للناس)
2- کتاب ارزشيابي در خدمت آموزش، طاهره رستگار، منادي تربيت، ص 2، 1382، چاپ اول ص 25
[4] - مجمع البيان و کنز الدقائق
[5] - مجله تربيت، سال 1376، گلبانگ تربيت، دکتر محمدرضاسنگري
[6] - " فَيُوفيهِم اُوجورَهُم وَ يَزيَد هم مِن فَضله" / مائده 173
[7] - ارزشيابي در خدمت آموزش، طاهره رستگار، منادي تربيت،1382
[8] - تفسير نور،محسن قرائتي، سوره آل عمران آيه 164 و سوره بقره آيه 129
[9] - سوره حج آيه 77
[10] - يُريُد بِکُمُ اليُسرَ وَ لايُريُد بکُمُ العُسر(بقره / 181)
[11] - اِنَّ مَعَ العُسرِ يُسرًا (سوره انشراح / 7)
[12] - تفسير نور الثقلين ج 2 ص 512- فونه ج 10/ ص 244
+ نوشته شده در جمعه هشتم اردیبهشت ۱۳۹۱ ساعت 16:32 توسط الیاس بیگدلی
|
سلام بازدید کنندگان عزیز اینجانب الیاس بیگدلی دبیر دینی وعربی وقرآن آموزش وپرورش قیدار استان زنجان می باشم.